Có bạn học viên cũ (nay là Thừa hành viên) hỏi thăm quan điểm về vấn đề: Khi lập vi bằng thì Thừa hành viên được làm gì và không được làm gì (ý là hỏi thao tác, hành động) ?
Có một câu hỏi nghề nghe qua tưởng đơn giản mà làm nhiều rồi mới thấy cũng khó nhằn: đi lập vi bằng thì Thừa hành viên chỉ đứng nhìn, ghi nhận hay được trực tiếp làm một số việc?
Nói chỉ đứng nhìn thôi thì cũng không ổn. Lập vi bằng một website mà không ai đụng chuột, không ai gõ bàn phím thì chắc ngồi tới chiều. Kiểm kê mấy trăm thùng hàng mà không đếm thì lấy đâu ra con số. Muốn xem số serial nằm dưới đáy máy thì kiểu gì cũng phải có người lật cái máy lên.
Nhưng chiều ngược lại cũng vậy. Cái gì mình cũng tự làm rồi nói đó chỉ là “phương pháp thu thập thông tin” thì có ngày mình từ người chứng kiến thành luôn người góp phần tạo ra sự việc.
Tôi nghĩ chỗ khó nằm ở đó.
Ví dụ, tôi đặt thước vào một vết nứt để đo. Cái thước không làm cho bức tường nứt thêm và cũng không tạo ra vết nứt. Tôi chỉ dùng nó để biết vết nứt rộng bao nhiêu.
Lập vi bằng trên internet cũng tương tự. Tôi mở website, gõ từ khóa, chọn bộ lọc giá từ 1 đến 3 triệu đồng, mở từng kết quả để xem. Dữ liệu đó vốn đã nằm trên website, tôi chỉ thao tác để nó hiện ra theo cách mình cần quan sát.
Kiểm kê tài sản cũng vậy. Tôi có thể tự đi đếm từng thùng hàng, chụp từng dãy, đánh số và ghi lại kết quả. Nếu tôi đếm được 357 thùng thì con số 357 đó là kết quả từ việc tôi trực tiếp quan sát và đếm số hàng đang có sẵn trước mặt mình.
Nhưng giả sử công ty thành lập một Ban kiểm kê, rồi mời tôi vào ngồi chung. Tôi cùng họ quyết định món nào được tính, món nào loại ra, hàng nào thiếu, hàng nào thừa, sau đó ký luôn vào biên bản với tư cách thành viên Ban kiểm kê thì câu chuyện đã khác. Lúc này tôi đâu còn chỉ đứng xem nữa, tôi đã góp tay tạo ra chính kết quả kiểm kê mà sau này có thể được mang đi làm chứng cứ.
Buổi làm việc giữa hai bên tranh chấp cũng là một ví dụ khá rõ.
Khách hỏi tôi vi bằng ghi được gì, giá trị pháp lý ra sao thì tôi giải thích, chuyện đó bình thường. Nhưng đang ngồi làm việc mà khách quay sang hỏi: “Anh thấy em có nên ký cái này không?”, “Giờ em nói gì để họ thừa nhận?” thì theo tôi tới đó nên dừng.
Vì nếu tôi bảo khách: “Anh hỏi câu này đi”, khách hỏi đúng như vậy, bên kia trả lời, xong lát nữa tôi lại lấy câu trả lời đó đưa vào vi bằng thì khó nói mình hoàn toàn đứng ngoài sự việc.
Có lúc chỉ khác nhau một câu hỏi thôi.
“Hồi nãy anh nói 500 hay 550 triệu?” — tôi hỏi vì nghe không rõ.
“Anh có nhận 500 triệu không?” — tôi chủ động đặt ra một câu hỏi để người kia trả lời.
Còn: “Có phải anh đã nhận đủ tiền nhưng cố tình không giao nhà nên anh vi phạm hợp đồng đúng không?” — theo tôi câu này đã đi khá xa. Gần như mình viết sẵn cả nội dung rồi đưa cho người ta xác nhận.
Nếu câu trả lời sau đó là thứ khách hàng cần dùng làm chứng
cứ thì phải nhìn lại xem chính câu hỏi của mình đã góp phần tạo ra nội dung đó
tới mức nào.
Internet còn có mấy tình huống thú vị hơn.
Tôi mở website, tìm bài viết, chọn danh mục, lọc sản phẩm, phóng to hình ảnh, chuyển trang… thì cơ bản tôi chỉ đang tìm cách nhìn cho rõ dữ liệu đã có.
Nhưng bấm “Đăng ký”, “Đặt hàng”, “Gửi tin nhắn”, “Đăng bình luận” thì khác. Sau cú bấm đó có thể xuất hiện một tài khoản mới, một đơn hàng mới, một bình luận mới hoặc một phản ứng mới của người khác.
Có trường hợp mình vẫn có thể thực hiện. Ví dụ khách muốn kiểm tra xem website đăng ký tài khoản có bắt xác minh số điện thoại hay không. Tôi dùng thông tin thật của mình, đăng ký thử, tới bước nào thì ghi nhận bước đó và nói rõ trong vi bằng đây là một cuộc thử được thực hiện trong quá trình lập vi bằng. Trường hợp này, chính cuộc thử là thứ mình đang ghi nhận.
Nhưng nếu một ứng dụng nói chỉ bác sĩ mới được vào mà tôi không phải bác sĩ, xong tôi khai đại mình là bác sĩ để lách vào thì theo tôi đến đó nên dừng.
Quyền lập vi bằng không tự nhiên biến mình thành bác sĩ, cũng không tạo thêm cho mình một quyền truy cập mà trước đó mình không có.
Muốn xem phần dành cho bác sĩ thì cách sạch hơn vẫn là một bác sĩ có tài khoản hợp pháp tự đăng nhập, còn mình đứng đó chứng kiến và ghi nhận. Vai nào ra vai đó, sau này giải thích cũng dễ.
Chuyện đi mua hàng cũng khá giống vậy.
Nếu khách hàng vào cửa hàng mua, tôi đứng ở ngoài hoặc ở vị trí phù hợp để chứng kiến, sau đó khách mang hàng, hóa đơn ra giao cho tôi ghi nhận thì khá dễ hiểu. Người mua là người mua, người lập vi bằng là người lập vi bằng.
Nhưng nếu chính tôi đóng vai khách hàng, vào hỏi giá, lựa hàng, mặc cả, đặt mua, thanh toán rồi sau đó lại lập vi bằng về chính giao dịch mình vừa thực hiện thì lúc này tôi đã là một phần của giao dịch rồi.
Mà nếu tôi phải giấu luôn việc mình là Thừa hành viên để người bán cư xử “tự nhiên” thì lại thêm một câu chuyện khác nữa.
Pháp cũng từng xử lý đúng kiểu tình huống này. Trong một vụ năm 2025, người đi mua thử là một người thứ ba. Thừa phát lại đứng ngoài quan sát người này đi vào cửa hàng không mang túi, sau đó đi ra có hàng, hóa đơn rồi bàn giao ngay cho Thừa phát lại. Tôi thấy cách tách vai này khá hay: người mua cứ mua, người cần ghi nhận cứ ghi nhận.
Càng làm nghề tôi càng thấy câu hỏi không hẳn là:
“Thừa hành viên có được đụng tay vào sự việc hay không?”
Mà có lẽ nên hỏi:
Nếu bỏ hành động của Thừa hành viên ra thì sự kiện mình cần chứng minh có vẫn tồn tại hoặc diễn ra như vậy không?
Tôi đặt thước vào vết nứt hay không thì vết nứt vẫn ở đó.
Tôi lọc giá hay không thì mấy sản phẩm trên website vẫn tồn tại.
Nhưng nếu vì tôi đặt câu hỏi, hướng dẫn một bên nói gì, giả một tư cách khác hoặc tự tham gia giao dịch mà sự kiện mới xuất hiện thì nên nghĩ lại xem lúc đó mình đang chứng kiến hay đã bắt đầu góp tay tạo ra sự việc.
Nói nôm na, tôi nghĩ Thừa hành viên có thể chủ động trong cách mình quan sát và ghi nhận. Còn tới lúc chính mình bắt đầu làm cho sự việc diễn ra theo một hướng nhất định thì đó là chỗ phải cẩn thận.
Nhận xét
Đăng nhận xét